Nhiều lý thuyết thần kinh học trước đây mô tả trí nhớ được lưu trữ trong não bộ, tương tự như cách máy tính lưu trữ dữ liệu với bộ nhớ. Tuy nhiên, quan điểm này dựa trên các giả định duy vật, bỏ qua các vấn đề phức tạp hơn của ý thức. Triết gia Victoria Trumbull của Oxford, người nghiên cứu tâm lý học, triết học, siêu hình học và lịch sử tư tưởng triết học, đưa ra một lập luận mới. Theo một bài viết trên trang mạng https://iai.tv/articles , bà lập luận rằng trí nhớ được lưu trữ trong thời gian, chứ không phải trong không gian.
Trong lịch sử, các nhà triết học đã sử dụng các ẩn dụ như "nhà kho", "thư viện" hoặc "kho lưu trữ" để mô tả trí nhớ. Thực ra, những khái niệm này là sự gợi ý khi nói về kinh nghiệm, chứ không phải là những tuyên bố được chứng thực về sự tương quan giữa trí nhớ và cấu trúc não bộ. Tuy nhiên, trong thế kỷ qua, khoa học thần kinh, chủ nghĩa duy vật lại xem những khái niệm ẩn dụ này theo nghĩa đen: Trí nhớ được xem là "khuôn mẫu" hoặc "tập hợp các hoạt động thần kinh", và bằng cách nào đó "nằm" bên trong não bộ. Đây là cách nhìn thuần túy “duy vật”, cho rằng thực tại chỉ bao gồm các yếu tố vật chất vật lý; còn các hiện tượng tinh thần — bao gồm ý thức và trí nhớ — được đơn giản hóa thành các tiến trình vật lý. Điều này có thể dẫn đến sai lầm lớn. Chỉ hiểu theo “nghĩa đen” của ẩn dụ, người ta có thể bỏ qua những vấn đề triết học sâu sắc về bản chất của “tâm trí” (mind), “ý thức” (consciousness) và “trí nhớ” (memory).
Thực tế, các nhà khoa học vẫn chưa thể chứng minh trí nhớ được lưu trữ trong não. Khoa học thần kinh có thể quan sát các tương quan: một số trạng thái não bộ nhất định xảy ra đồng thời với những ký ức được ghi nhận hoặc sự hồi tưởng. Nhưng tương quan này không chứng minh rằng trạng thái não bộ chính là trí nhớ. Để chứng minh rằng trí nhớ được lưu trữ trong não bộ, cần phải có một “dấu vết ký ức” theo nghĩa đen: Một bản ghi ổn định, định vị được của kinh nghiệm đặt trong mô thần kinh. Theo Trumbull, bằng chứng như vậy không tồn tại.
Các thí nghiệm của các nhà khoa học thần kinh thường giả định những gì họ đặt ra để chứng minh. Nói cách khác: người ta bắt đầu với giả định rằng các trạng thái tinh thần (ký ức) tương ứng chính xác với các trạng thái não bộ, rồi sau đó tìm kiếm sự tương ứng đó. Đó là một vòng luẩn quẩn. Trumbull sử dụng phép so sánh để minh họa cho sai sót này: việc tìm ra mối tương quan giữa dấu chân và việc đi bộ không chứng minh rằng "việc đi bộ" được lưu trữ trong dấu chân. Tương tự, việc nhìn thấy sự kích hoạt của não bộ trong quá trình hồi tưởng không chứng minh rằng ký ức được lưu trữ trong các tế bào thần kinh.
Vấn đề về ký ức dẫn trực tiếp đến câu hỏi triết học sâu sắc hơn được gọi là “vấn đề khó khăn của ý thức”: làm thế nào và tại sao những cảm giác chủ quan, ý thức, phẩm chất của việc ghi nhớ lại phát sinh từ các tiến trình vật lý trong não bộ? Nếu ký ức không chỉ đơn giản là các mô hình hoặc dấu vết trong các mô vật lý, thì ý tưởng rằng não bộ "lưu trữ" nội dung của ý thức càng trở nên khó lý giải hơn.
Trumbull đưa ra lý thuyết trí nhớ mang tính thời gian, chứ không phải không gian. Một số luận điểm chính:
- Trí nhớ không phải là một kho lưu trữ tĩnh, mà là một tiến trình động. Thay vì được “lưu trữ”, trí nhớ nên được hiểu tốt hơn là những khuôn mẫu theo thời gian: chuỗi các sự kiện tinh thần được ghép lại với nhau, được kích hoạt lại, được tái hiện lại.
- Bộ não có thể là cần thiết, nhưng không đủ cho các hoạt động tâm lý. Sinh lý học của não có thể là phương tiện hỗ trợ cho trí nhớ, nhưng không chứa đựng nội dung của ký ức theo nghĩa đen. Giống như máy chiếu cần thiết để chiếu phim, nhưng không chứa đựng chính bộ phim.
- Những câu hỏi rộng hơn về bản sắc, bản thân và ý thức được đặt ra. Nếu trí nhớ không lưu trữ vật lý, thì “cá tính riêng” của một người là gì? Ký ức, quá khứ, hay bản ngã là gì, nếu ký ức là những dòng chảy thời gian?
Lý thuyết của Trumbull đưa ra khi khoa học thần kinh hiện đại đang cố gắng xác định các mối tương quan thần kinh của trí nhớ, ý thức. Cộng đồng khoa học hiện không có sự đồng thuận về ký ức được "lưu trữ" ra sao trong các khu thần kinh hoặc các vùng não cụ thể. Một số nhà nghiên cứu cho rằng trí nhớ không bị đóng khung, mà được phân bổ trên khắp các mạng lưới tế bào thần kinh. "Lý thuyết cấu trúc mạch thần kinh" cho rằng não bộ không hoạt động như một vật chứa; ký ức có thể xem như một mạng kết nối của hệ thống dây thần kinh sống động thay vì được lưu trữ ở các vị trí rời rạc. Một lý thuyết khác cho rằng trí nhớ được mã hóa không chỉ trong khớp thần kinh (synap), mà còn trong các phân tử nội bào như protein, RNA… Nghĩa là trí nhớ có thể có một hiện thân vật lý tinh tế, phức tạp hơn.
Những cuộc tranh luận khoa học cho thấy lý thuyết về trí nhớ hiện vẫn chưa được giải quyết rốt ráo. Giả thuyết của Trumbull đang được xem xét một cách thận trọng. Trong khi đó, Phật Giáo từ lâu đã có quan điểm toàn diện, sâu sắc về vấn đề ý thức của con người. Ký ức không được lưu trữ trong não bộ. Những hoạt động tâm lý của con người là một dòng chảy sống động. A Lại Gia Thức là nơi tàng chứa mọi hoạt động tâm thức như cảm thọ, dòng suy tưởng, ý thức của con người qua nhiều kiếp. Đó cũng là cơ sở của nghiệp lực, tái sinh của một con người.
Việt Báo biên dịch
Gửi ý kiến của bạn
