Ảnh: Cryptococcus gattii (minh họa), loại nấm gây bệnh tại đảo Vancouver, thường sống trong đất và có thể tạo thương tổn ở phổi cũng như hệ thần kinh trung ương.
Ảnh: Kateryna Kon, Science Photo Library
Ảnh: Kateryna Kon, Science Photo Library
Cuối thập niên 1990, cư dân đảo Vancouver bỗng mắc thương tổn phổi kỳ dị: các nốt u phát triển trong phổi, nhiều người chết mà không rõ nguyên nhân. Điều tra di truyền, mẫu đất và hồ sơ hàng hải cho thấy thủ phạm là Cryptococcus gattii, một loại nấm nhiệt đới vốn không thể sống ở phương Bắc. Hành trình của nấm kéo dài cả thế kỷ: xuất hiện tại Brazil hơn 100 năm trước, theo nước dằn tàu đi qua kênh Panama, trôi dạt quanh Vancouver trong nhiều thập niên, rồi bị sóng thần sau trận động đất Alaska 1964 đẩy vào đất liền. Nấm cần khoảng ba mươi năm để thích nghi với môi trường mới và trở nên độc lực.
Khí hậu nóng hơn và thiên tai dồn dập đang làm tăng các ổ dịch nấm kỳ quặc. Từ lốc xoáy, bão, động đất đến núi lửa, những xáo trộn này khuấy đất và nước, đưa bào tử nấm xâm nhập cơ thể người qua các vết thương. Sau lốc xoáy Joplin năm 2011, bệnh viện ghi nhận nhiều ca nhiễm Apophysomyces variabilis — loại nấm từng sống yên trong đất Missouri cả triệu năm. Gió xoáy cuốn đất, nước hồ và mảnh vụn sắc nhọn xuyên vào cơ thể nạn nhân, tạo đường cho nấm phát tán trong mạch máu.
Những thảm họa khác cũng từng làm nấm bùng phát: núi lửa Colombia 1985, bão Katrina 2005, động đất Haiti 2010. Các nhà điều tra nhấn mạnh rằng chỉ nhìn vào bệnh nhân thì không bao giờ hiểu hết nguồn gốc; phải khảo sát toàn bộ môi trường—đất, khí hậu, vòng đời sinh vật, lịch sử di chuyển của người và động vật.
Có trường hợp lại dẫn về quá khứ rất sâu. Vụ sốt thung lũng (valley fever) ở Washington năm 2010 cho thấy Coccidioides immitis có thể đã hiện diện từ 10.000 năm trước, khi vùng này nóng và khô hơn. Nấm có thể đã theo người hoặc chó thời cổ đến đây, rồi nằm im trong đất, chỉ được kích hoạt lại khi khí hậu hiện nay đủ ấm. Các khảo cổ trường hợp đầu thập niên 1970 từng ghi nhận nấm bùng phát quanh xác động vật và di chỉ xương người—những nơi nấm sinh sôi rất mạnh trong phạm vi vài mét.
Gánh nặng bệnh nấm lớn hơn nhiều người tưởng. Mỗi năm, tại Hoa Kỳ, nấm gây 13 triệu lượt khám ngoại trú, 130.000 ca nhập viện và hơn bảy ngàn ca tử vong, thiệt hại kinh tế khoảng 19,4 tỉ đô-la. Toàn thế giới, nấm giết khoảng 1,5 triệu người hằng năm. Các chủng đa kháng thuốc như Candida auris đang gia tăng khi nấm thích nghi với nhiệt độ cao hơn. Dù vậy, y tế công cộng thiếu nguồn lực: chương trình đào tạo điều tra viên EIS của CDC bị cắt giảm, các phòng thí nghiệm phát triển vaccine nấm gặp khó khăn, và các hãng dược không mặn mà vì lợi nhuận thấp.
Một số nấm không có thuốc đặc trị; như với A. variabilis sau lốc xoáy Joplin, cách cứu người duy nhất là cắt bỏ phần cơ thể nhiễm nấm trước khi nó lan rộng.
Trong thế giới nóng lên và giao thương toàn cầu, giới điều tra cảnh báo rằng “đe dọa ở bất cứ đâu có thể hóa thành đe dọa ở khắp nơi.” Muốn phòng chống, cần đầu tư nghiêm túc vào khoa học, giải trình tự di truyền, khảo sát môi trường, và đào tạo nhân lực để hiểu rõ cách nấm xuất hiện, biến đổi và âm thầm chờ thời cơ gây bệnh.
VB tóm dịch
Nguồn: Theo Christian Elliott, National Geographic, ngày 4 tháng 12 năm 2025
Gửi ý kiến của bạn
