Bất chấp một năm đầy rẫy những khó khăn, khoa học vẫn gặt hái được nhiều thành tựu đáng kể. (Nguồn: pixabay.com)
Năm 2025 được xem là giai đoạn khó khăn cho ngành khoa học khi ngân sách nghiên cứu bị thu hẹp và nhiều nhóm chuyên môn phải giải thể. Tuy vậy, những thành tựu y học nổi bật lại chứng minh rằng sức sáng tạo của con người chưa bao giờ dừng lại. Hàng loạt phát hiện mới đã mở rộng hiểu biết của chúng ta về sức khỏe, đồng thời thay đổi cách chăm sóc bệnh nhân hiện nay. Dưới đây là chín trong số những khám phá ấn tượng nhất trong năm 2025.
1. Bước ngoặt trong chăm sóc phụ nữ thời kỳ mãn kinh
Giai đoạn mãn kinh là một bước ngoặt lớn về cả tâm lý và sinh lý; với hơn 80% phụ nữ, đây là khoảng thời gian đầy ám ảnh với những cơn nóng khó chịu (hot flashes) và chứng đổ mồ hôi về đêm. Những triệu chứng này không chỉ gây khó chịu mà còn ảnh hưởng trầm trọng đến chất lượng cuộc sống hằng ngày. Trong nhiều thập niên, liệu pháp nội tiết tố (hormone therapy) được xem là “tiêu chuẩn vàng” để điều trị, nhưng không phải là giải pháp dành cho tất cả mọi người. Đặc biệt, những người từng bị ung thư vú, ung thư tử cung, hoặc gặp các vấn đề về mạch máu.
Năm 2025 đánh dấu một bước tiến quan trọng với sự xuất hiện của các giải pháp thay thế an toàn hơn. Thị trường dược phẩm vừa chào đón Lynkuet (elinzanetant), một loại thuốc không nội tiết tố (non-hormonal) mới, vừa được Cơ Quan Kiểm Soát Thực-Dược Phẩm (FDA) chuẩn thuận. Cùng với Veozah (fezolinetant) đã ra mắt hai năm trước, Lynkuet mang đến hy vọng cho những bệnh nhân vốn trước đây không có sự lựa chọn nào khác. Cơ chế hoạt động của những viên thuốc uống hàng ngày này là tác động trực tiếp vào các tế bào thần kinh kiểm soát thân nhiệt tại vùng dưới đồi của não bộ (hypothalamus, vùng này rất nhạy cảm với sự sụt giảm estrogen), giúp kiểm soát thân nhiệt hiệu quả mà không cần bổ sung nội tiết tố.
2. Neffy: Cứu cánh cho trẻ bị dị ứng mà không cần kim chích
Những gia đình có con nhỏ mắc chứng dị ứng nghiêm trọng luôn phải mang theo epinephrine bên mình. Tuy nhiên, nỗi sợ kim chích thường khiến việc cấp cứu trở nên khó khăn. Năm nay, y học đã mang đến một “cứu cánh” mang tên Neffy (thuốc xịt mũi kê toa), đánh dấu sự cải tiến lớn đầu tiên trong hơn 30 năm qua trong lĩnh vực này. Thuốc dùng cho trẻ từ bốn tuổi trở lên, hoạt động nhờ công nghệ giúp thuốc thẩm thấu nhanh qua niêm mạc mũi và vào máu chỉ trong thời gian ngắn. Theo thống kê, cứ 13 trẻ em thì có một em bị dị ứng thực phẩm. Trong tình huống nguy cấp, một liều epinephrine kịp thời sẽ ngăn chặn chuỗi phản ứng viêm, tránh để bị biến chứng nặng đến mức phải vào bệnh viện hoặc thậm chí tử vong.
3. Tiến bộ vượt bậc trong y học tái tạo
Việc con người có thể tự mọc lại các bộ phận cơ thể bị mất từng chỉ tồn tại trong phim khoa học viễn tưởng. Nhưng ý tưởng đó đang dần bước ra đời thực nhờ những bước nhảy vọt trong y học tái tạo năm 2025. Các khoa học gia đã tìm ra manh mối quan trọng từ kỳ nhông, loài vật có khả năng tái tạo phi thường. Họ đã xác định được một loại enzyme giúp điều chỉnh nồng độ retinoic acid (phân tử then chốt cho sự tái tạo), đồng thời phát hiện một gien kiểm soát kích thước và sự phát triển của chi mới. Do con người cũng có những thành phần sinh học tương tự, nghiên cứu này được ví như một bản thiết kế sơ khởi, mở đường cho khả năng kích thích mọc lại bộ phận cơ thể bị mất ở những người bị chấn thương nghiêm trọng.
Song song đó, các ứng dụng thực tế cũng đang đạt được những thành tựu ngoạn mục. Lần đầu tiên, các nhà nghiên cứu đã phát triển thành công một miếng dán cấy ghép giúp củng cố thành mạch của tim khỉ. Phương pháp này mở ra hướng đi mới đầy hứa hẹn cho bệnh nhân bị suy tim. Các khoa học gia cũng đã tạo ra được mô niệu quản (ống dẫn nước tiểu từ thận xuống bàng quang) từ tế bào gốc. Đây là mảnh ghép còn thiếu bấy lâu nay trong nỗ lực tái tạo hoàn chỉnh hệ tiết niệu của con người.
4. Cải thiện việc sàng lọc bệnh lây truyền qua đường tình dục
Các bệnh lây truyền qua đường tình dục (STI) đang là một vấn đề nhức nhối với hơn hai triệu ca mắc mới mỗi năm chỉ riêng tại Hoa Kỳ (chưa kể nhiều trường hợp không được phát hiện do e ngại phải đi làm xét nghiệm). Năm 2025, có hai công cụ mới giúp biến việc sàng lọc thành quy trình đơn giản và dễ dàng hơn. Teal Wand cho phép phụ nữ tự lấy mẫu tế bào âm đạo tại nhà, chỉ cần một buổi khám trực tuyến ngắn để nhận toa thuốc, sau đó gửi mẫu đến phòng thí nghiệm. Giải pháp này đặc biệt hữu ích trong việc mở rộng sàng lọc HPV, vốn là nguyên nhân dẫn đến ung thư cổ tử cung. Bên cạnh đó, bộ xét nghiệm tại nhà Visby cũng được công bố, giúp phát hiện ba loại bệnh phổ biến: bệnh lậu, chlamydia và trichomoniasis. Với thiết bị nhỏ gọn này, người dùng có thể nhận kết quả chỉ sau 30 phút ngay trên ứng dụng điện thoại, giúp việc sàng lọc trở nên riêng tư và chủ động hơn bao giờ hết.
5. Chỉnh sửa gen: phương thức điều trị cho từng bệnh nhân
Năm 2025 đánh dấu một cột mốc rực rỡ trong lịch sử y học: công nghệ chỉnh sửa gen CRISPR-Cas9 không chỉ dừng lại ở lý thuyết mà đã thực sự cứu sống một sinh mạng trong tình huống ngặt nghèo. Tại Bệnh viện Nhi đồng Philadelphia, các bác sĩ đã thực hiện một ca điều trị chưa từng có tiền lệ cho bé KJ – bị mắc chứng biến dưỡng (metabolic disorder) bẩm sinh cực kỳ hiếm gặp. Căn bệnh này khiến cơ thể bé không thể tạo ra một loại enzyme quan trọng, làm tích tụ amoniac độc hại trong máu, đẩy trẻ sơ sinh vào cửa tử ngay khi vừa chào đời.
Thay vì sử dụng các phương pháp truyền thống như ghép gan vốn nhiều nguy hại và khó khăn, các bác sĩ đã thiết kế một liệu pháp gen “đo ni đóng giày” cho riêng KJ. Họ sử dụng công cụ CRISPR, được bao bọc trong các hạt nano lipid siêu nhỏ, để đưa những “bản hướng dẫn” di truyền vào tế bào gan, kích thích cơ thể bé tự sản xuất enzyme bị thiếu. Kết quả rất khả quan: sức khỏe của bé hồi phục nhanh chóng. Thành công này không chỉ mang lại sự sống cho một đứa trẻ mà còn mở ra kỷ nguyên mới: nơi y học có thể chữa trị dứt điểm các bệnh hiếm gặp cho hàng triệu người, và thiết kế giải pháp riêng cho từng bệnh nhân.
6. Phòng ngừa HIV: Đơn giản và hiệu quả hơn
Dù thuốc PrEP đã chứng minh hiệu quả cao trong phòng ngừa HIV, số người sử dụng vẫn còn khá thấp tại Hoa Kỳ và thế giới. Một trong những thách thức chính là sự bất tiện và tâm lý ngại ngùng khi phải uống thuốc mỗi ngày. Sự ra đời của Yeztugo (lenacapavir) — thuốc PrEP dạng chích vừa được FDA chuẩn thuận — có thể thay đổi tình hình. Điểm ưu việt tuyệt đối của Yeztugo là sự tiện lợi: thay vì uống thuốc hàng ngày, người dùng chỉ cần chích hai lần mỗi năm, tức là cứ 6 tháng một mũi. Các nghiên cứu đã chứng minh phương pháp này có khả năng ngăn chặn gần như hoàn toàn sự lây nhiễm HIV. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) gọi đây là một “cột mốc quan trọng,” vì tính đơn giản, sự thuận tiện và độ tin cậy cao của thuốc có thể mở rộng đáng kể phạm vi sử dụng PrEP. Yeztugo được kỳ vọng trở thành công cụ chủ lực giúp giảm số ca nhiễm mới và bảo vệ sức khỏe cộng đồng trước đại dịch thế kỷ.
7. Vắc-xin: đa năng hơn chúng ta vẫn tưởng
Vắc-xin từ lâu đã được chứng minh là công cụ hữu hiệu để bảo vệ con người trước các loại virus như COVID-19, bệnh giời leo (shingles), cúm và nhiều bệnh khác. Tuy nhiên, các nghiên cứu mới đây cho thấy những mũi tiêm này còn mang lại những lợi ích rộng lớn hơn nhiều, từ ngăn ngừa các cơn đau tim cho đến chứng suy giảm trí nhớ. Thậm chí, vắc-xin còn giúp cải thiện phản ứng của bệnh nhân đối với một số liệu pháp điều trị ung thư.
Một nghiên cứu tổng hợp từ 19 nghiên cứu lớn chỉ ra rằng những người chích vắc-xin phòng bệnh giời leo đã giảm được 16% cơ nguy đột quỵ và 18% cơ nguy đau tim. Hơn nữa, vắc-xin còn giúp giảm đến một phần ba cơ nguy mắc chứng suy giảm trí nhớ trong ba năm sau đó.
Vắc-xin mRNA ngừa COVID-19 cũng được ghi nhận là giúp bệnh nhân ung thư phổi và da phản ứng tốt hơn với liệu pháp miễn dịch, giúp họ sống lâu hơn. Các khoa học gia chưa thể khẳng định chắc chắn cơ chế nào khiến việc chích ngừa mang lại những lợi ích này. Nhiều người đoán rằng việc “đánh thức” hệ thống miễn dịch thông qua vắc-xin có thể giúp cơ thể dọn dẹp các vi trùng, vi khuẩn nguy hại, bảo vệ não bộ và hệ tim mạch hiệu quả hơn.
8. Ngăn chặn ung thư tụy tạng “từ trong trứng nước”
Ung thư tụy tạng (pancreatic cancer) từ lâu vẫn được xem là “bản án tử” với tỷ lệ sống sót cực thấp (dưới 13% sau 5 năm), chủ yếu do bệnh tiến triển âm thầm và thường chỉ được phát hiện khi đã quá trễ. Tuy nhiên, năm 2025 đã mang đến tia hy vọng mới khi các khoa học gia tìm ra manh mối quan trọng để ngăn chặn căn bệnh này ngay từ giai đoạn khởi phát. Mấu chốt nằm ở việc phát hiện ra protein FGFR2, tác nhân kích thích khiến các tế bào tụy tạng bình thường chuyển hóa thành tế bào ung thư ác tính.
Thử nghiệm trên chuột và tế bào người cho thấy, nếu ngăn chặn được hoạt động của protein này, chúng ta có thể chặn đứng quá trình hình thành khối u. Điều đáng mừng là các loại thuốc có thể chặn FGFR2 hiện đã có sẵn trên thị trường. Các khoa học gia đang nhanh chóng khai triển kế hoạch thử nghiệm phương pháp này trên nhóm người có cơ nguy cao, chẳng hạn như những người có người thân trong gia đình từng mắc bệnh. Dù con đường phía trước vẫn cần thêm các thử nghiệm lâm sàng trên người, nhưng đây là lần đầu tiên chúng ta có cơ sở vững chắc để tin rằng, ung thư tụy tạng có thể bị đánh bại trước khi kịp gây nguy hại cho cơ thể.
9. Bản đồ cơ thể người: Một kỷ nguyên mới của y học
Năm 2025, sự hiểu biết của nhân loại về cơ thể chính mình đã tiến một bước dài nhờ dự án đầy tham vọng của Ngân hàng sinh học Anh quốc (U.K. Biobank). Các nhà nghiên cứu đã hoàn thành mục tiêu xây dựng một “tấm bản đồ” y học khổng lồ, tập hợp hơn một tỷ hình ảnh chụp, quét chi tiết từ não, tim, xương, khớp cho đến mạch máu của 100,000 tình nguyện viên. Ngoài hình ảnh, nhóm nghiên cứu còn thu thập mẫu máu, thông tin di truyền, các chỉ số cơ thể và thông tin về lối sống, môi trường sống… tạo nên cơ sở dữ liệu sức khỏe toàn diện bậc nhất thế giới. Tất cả đều được ẩn danh để bảo vệ quyền riêng tư.
Trong giai đoạn tiếp theo, hàng trăm ngàn người tham gia sẽ quay lại trong vòng bảy năm để chụp thêm hình ảnh, cho phép theo dõi sự thay đổi của cơ thể theo thời gian. Giá trị của kho tàng này là vô giá; chẳng hạn như một nghiên cứu sau khi phân tích 40,000 hình ảnh đã phát hiện ra rằng khi tim bắt đầu có dấu hiệu bị bệnh, não bộ cũng sẽ chịu ảnh hưởng theo. Những phát hiện như vậy đang thay đổi cách chúng ta phòng ngừa bệnh tật, từ tim mạch cho đến suy giảm trí nhớ, dựa trên những bằng chứng xác thực nhất.
Hoa Trang biên dịch
Nguồn: “9 medical breakthroughs that gave us hope in 2025” được đăng trên trang Nationalgeographic.com.
Gửi ý kiến của bạn
