Năm 2025, khoa học và kỹ thuật quốc tế tiếp tục làm người ta phải tròn mắt kinh ngạc với những phát hiện nhỏ mà lớn lao, từ màu sắc mới lạ đến bí mật của thiên nhiên và đời sống hàng ngày. Những mẩu chuyện rời rạc ấy, khi gom góp lại, vẽ nên bức tranh một năm đầy bất ngờ, nơi con người vừa chinh phục biên giới tri thức vừa nhìn rõ hơn những nghịch lý trong chính sinh hoạt thường nhật.
Y học: từ gene cá nhân đến việc điều chỉnh giấc mơ
Một em bé mắc chứng bệnh di truyền hiếm gặp đã mở đầu một kỷ nguyên y khoa mới: trở thành bệnh nhân đầu tiên trên thế giới được chữa trị bằng liệu pháp CRISPR được chế tác riêng, nhắm đúng vào lỗi gene độc nhất của em, thay cho lối điều trị đại trà trước đây.
Cũng trong lãnh vực não bộ, một bệnh nhân thực vật từ năm 1999 bất ngờ cất tiếng nói sau khi dùng thuốc ngủ Ambien đã khiến các nhà thần kinh băn khoăn: ý thức con người có phải chỉ là trạng thái mong manh, dễ dàng đánh thức bởi một hoạt chất dược lý.
Một hệ thống gắn trên Apple Watch, nay được xếp vào loại thiết bị y tế kê đơn, có khả năng phát hiện ác mộng qua nhịp tim và cử động, rồi rung nhẹ để cắt giấc mơ xấu mà không đánh thức người đeo. Giấc ngủ, vốn riêng tư và mơ hồ, đang dần trở thành một đối tượng có thể can thiệp.
Thiên nhiên: những sinh vật vượt ngoài trí tưởng
Côn trùng có thể chiếm hơn phân nửa tổng số loài động vật trên Trái Đất, nhưng khoảng tám phần mười trong số đó vẫn chưa từng được con người ghi nhận hay đặt tên.
Một loài sên biển mang tên Elysia chlorotica ăn rong biển để hấp thụ lục lạp, chuyển sang màu xanh, rồi sống phần đời còn lại bằng cách quang hợp như một chiếc lá. Ranh giới giữa động vật và thực vật, tưởng chừng cố định, bỗng trở nên lỏng lẻo.
Trong năm qua, số vệ tinh tự nhiên chính thức của Sao Thổ gần như tăng gấp đôi, với 128 mặt trăng mới được xác nhận. Cùng lúc, các vệ tinh quanh Trái Đất đã đủ tinh vi để phát hiện luồng hơi nóng phà ra từ lỗ thở của một con cá voi đơn lẻ giữa đại dương mênh mông.
Hoa Kỳ đều đặn thả khoảng 100 triệu con ruồi vô sinh xuống Mexico mỗi tuần để kiểm soát sâu bệnh. Còn ở Malibu, một đàn vẹt hoang dã có thể xuất phát từ những con thú cưng trốn thoát trong trận hỏa hoạn năm 1961.
Ăn uống: những điều quen thuộc nhìn kỹ lại
Khoai tây hiện đại, thứ củ quen thuộc trên bàn ăn, rất có thể là hậu duệ của một giống cà chua cổ. Lịch sử nông nghiệp, nhìn kỹ, là chuỗi dài của lai tạo và ngẫu nhiên.
Món “Tour of Italy” tại Olive Garden chứa tới 3.200 miligam muối, vượt hơn gấp đôi lượng natri được khuyến nghị cho cả một ngày của người trưởng thành.
Do thiếu hụt ca-cao trên toàn cầu, nhiều loại kẹo bánh đang được điều chỉnh công thức để giảm bớt, thậm chí loại bỏ hẳn chocolate. Trong khi đó, kẹo cao su hiện đại tồn tại được nhờ polymer nhựa, thứ mang lại độ dai, độ dẻo và khả năng thổi bong bóng.
Mỗi lần đánh răng bằng bàn chải nhựa, cơ thể có thể tiếp nhận thêm hàng chục vi hạt nhựa. Xà phòng rửa tay phát huy tác dụng không chỉ vì khả năng diệt khuẩn, mà vì làm da trơn, kéo trôi bẩn thỉu.
Công nghệ: nhịp máy lấn át nhịp người
Một hệ thống công nghiệp có thể lóc đùi gà với tốc độ 230 chiếc mỗi phút, biến công việc vốn thuộc về bàn tay người thành nhịp vận hành chính xác của máy móc.
Một công ty trí tuệ nhân tạo từng chi 1,8 triệu Mỹ kim chỉ để mua tên đã có người mua trước đó là friend.com, ” nhằm thương mại hóa khái niệm “bạn bè ảo”. Trong thời đại mới, ngay cả khái niệm “bạn bè” cũng cần một địa chỉ đẹp để trú ngụ.
Theo một ước tính, chi tiêu cho AI đã chiếm tới 92 phần trăm tăng trưởng GDP Mỹ trong nửa đầu năm 2025, biến công nghệ này thành động cơ kinh tế chính, dù một số người bi quan về tương lai tự động hóa đến mức bỏ qua việc tiết kiệm hưu trí.
Đội quân “chó robot” được đặc nhiệm đi kiểm tra xe trong nhà máy Hyundai ở Georgia thay người. LinkedIn thêm tab video kiểu TikTok dành cho dân văn phòng.
Đời thường: từ trò trẻ con đến trò lừa đảo tinh vi
Thuật ngữ “cooties”xuất hiện – thường dùng trong trò chơi trẻ em Mỹ để chỉ “mầm bệnh” từ bạn khác giới – thực ra bắt nguồn từ tiếng lóng của binh sĩ Mỹ thời Thế chiến thứ Nhất, ám chỉ rận lông và côn trùng cắn người trong các chiến hào lầy lội ở châu Âu.
Những tin nhắn giả mạo từ cơ quan thuế hoặc nhắc trả nợ phí “toll road”, trông có vẻ nghiệp dư, thực chất do một đường dây tội phạm có tổ chức điều khiển từ Trung Quốc – được giới chuyên gia an ninh mạng gọi là “tam giác smishing” – gửi đi hàng loạt để lừa đảo người Mỹ.
Các bác sĩ thú y khuyên nên bôi kem chống nắng cho những con chó có lông sáng màu, nhằm tránh hiện tượng cháy nắng khi tiếp xúc lâu với ánh mặt trời.
Thịt gà tây, thường bị quy là thủ phạm gây buồn ngủ sau lễ Tạ Ơn, lại chứa ít tryptophan hơn cả phô mai cheddar hay thịt bạch tuộc; trong khi đó, một con diều hâu ở New Jersey đã học cách dùng tín hiệu đèn giao thông để phục kích mồi.
Một màu sắc mới, mang tên “olo”, được phát minh ở Berkeley, một sắc xanh ngọc bích chói gắt mà mắt người lần đầu nhìn thấy.
Tóm lại, những mẩu tin khoa học năm 2025 không chỉ là những hạt cát tri thức rời rạc, mà khi xâu chuỗi, chúng phơi bày một thế giới đang chuyển mình: từ gene được chỉnh sửa riêng đến nhựa len lỏi trong miếng kẹo cao su, từ mặt trăng mới của Sao Thổ đến tin nhắn lừa đảo từ xa xôi. Những phát hiện ấy nhắc nhở rằng tiến bộ khoa học không chỉ mở rộng chân trời, mà còn soi rọi những góc khuất đời thường – nơi con người vẫn còn nhiều điều phải kinh ngạc trước chính sự sáng tạo và nghịch lý của mình.
VB tổng hợp
Nguồn: Theo bài đăng trên tờ The Atlantic, đăng ngày 27 tháng 12 năm 2025.
Gửi ý kiến của bạn
