Ảnh minh họa Đinh Trường Chinh - cậu bé Liam Conejo Ramos, năm tuổi, học mẫu giáo ở vùng Columbia Heights, ngoại ô Minneapolis, bị đưa đến trung tâm giam giữ ở Texas (ảnh nền).
“Nhà trẻ kế bên bệnh xá. Trong góc một trại giam. Nhà trẻ có sáu đứa con nít. Bệnh xá có mấy bệnh nhân già... Chúng là những tù nhân không có án và không có tên trong danh sách tù của bộ nội vụ nước cộng hòa xã hội chủ nghĩa ưu việt.”*
Thảo Trường kể chuyện rất tỉnh. Ông không cần tố cáo, không cần gào thét. Chỉ tả: ban ngày, những đứa lớn chơi trò “cai tù” — đứa bắt, đứa bị bắt; quát tháo, tra hỏi, úp mặt vào tường. Tất cả đều học từ người lớn quanh mình. Những đứa còn nhỏ, chưa biết đi, ngồi nhìn. Có bà mẹ mang thai bị đánh đến sẩy thai, có bà sinh con trong tù. Sinh xong, gửi con vào nhà trẻ để quay lại “lao động tốt”. Sáng, bọn nhỏ chạy theo cô giáo sang nhà trẻ để có ăn. Tối, chạy về khu B để kịp chỗ ngủ cạnh mẹ.
Đọc tới đây, người ta tưởng mình đang đọc chuyện cũ. Trại tù cộng sản. Một thời đã lùi vào sách. Nhưng ngẩng đầu lên, mới nhận ra mình đang ở Hiệp Chủng Quốc Hoa Kỳ — nơi trẻ con học thuộc hai chữ “tự do” ngay từ mẫu giáo. Và cũng ở nơi này, lúc này, hình ảnh từ Minnesota cho thấy: một đứa bé năm tuổi đội nón tai thỏ bị túm quai cặp, đưa thẳng vào nhà giam di trú Dilley ở Texas.
Từ nhà trẻ trong trại tù cộng sản của Thảo Trường, bước một bước là tới “trung tâm giam giữ gia đình” ở Texas. Cách biệt nhau chỉ là cái bảng hiệu ngoài cổng. Bên kia gọi là cải tạo. Bên này gọi là thi hành luật pháp. Còn lũ nhỏ, thì nơi nào cũng giống nhau: sáng chạy theo người lớn để có ăn, tối chạy về kiếm một chỗ ngủ bên cạnh mẹ.
Đứa Bé Đội Nón Tai Thỏ
Ảnh: Liam Conejo Ramos, năm tuổi bị đưa đến trại giam ở Texas cùng cha.
Nhân vật chính lần này không ở trong tiểu thuyết của Thảo Trường, mà ở ngoài đời: cậu bé Liam Conejo Ramos, năm tuổi, học mẫu giáo ở vùng Columbia Heights, ngoại ô Minneapolis. Trước đây hơn 1 tuần, tan trường, cha chở về. Xe vừa tấp trước sân, máy còn nổ, thì xe lạ trờ tới. Cửa bật mở. Mấy ông mặc áo giáp, mang súng dài, đeo mặt nạ bước xuống. Họ túm lấy em — rồi đưa cả hai cha con hơn 1.300 dặm đến South Texas Family Residential Center ở Dilley, trung tâm giam giữ gia đình, tái mở năm 2025 dưới thời Trump —nơi hơn 1.000 người di trú, 80% dân số trại giam đã nổi dậy hô “Libertad!” và “Let us go!” vào ngày 24 tháng 1, giữa những vòi nước uống bốc mùi “thối rữa” và khay thức ăn trộn lẫn với bọ, bụi bẩn
Trong tấm hình do học khu phổ biến, Liam đội nón len xanh, tai thỏ cụp xuống hai bên, vai mang cặp Spider-Man gần bằng nửa người. Giữa mấy nòng súng và áo giáp kia, em bé nhỏ trông như món đồ chơi bị đặt nhầm kệ. Một bàn tay người lớn nắm chặt quai cặp của em: không cần chú thích, hình ảnh như trong một khung hoạt họa phóng đại, tương quan quyền lực nằm gọn lỏn trong hình — súng và cặp đi học. Chỉ khác lần này nó là hình ảnh thật ngoài đời, với ông lính mặc áo giáp to lớn và em bé xíu xách cặp.
Theo lời bà tổng giám thị học khu Columbia Heights Public Schools, nhân viên ICE chờ sẵn, đợi đúng lúc hai cha con vừa về tới nhà là ập vào, không cho đứa nhỏ ở lại với thân nhân, dù người nhà năn nỉ xin ôm cháu vào. Người cha – theo hồ sơ tòa di trú – đang trong thủ tục xin tỵ nạn, có phiên xử sắp tới, không có lệnh trục xuất tức khắc, không tiền án ở Minnesota, không hiểu sao bị lọt vào “thành phần nguy hiểm”. Còn Liam thì ngoài tờ khai sinh thành tích duy nhất là biết tô màu.
Chi tiết khiến nhiều người lạnh sống lưng nằm ở đoạn sau: nhân viên ICE bảo Liam gõ cửa nhà mình, để xem còn ai ở trong không. Một đứa bé năm tuổi bỗng trở thành mồi nhử. Ở đây, “thi hành luật” lộ mặt thật: dùng trẻ con làm công cụ.
Ai từng sống qua với cộng sản đều quen hình ảnh này. Trẻ con bị kéo vào trò chơi quyền lực của người lớn, không hiểu chuyện gì, chỉ biết nghe lệnh.
Không phải chuyện lẻ
Liam không phải đứa nhỏ duy nhất. Cũng những ngày đó ở Minnesota, một bé gái hai tuổi bị bắt cùng cha trên đường về nhà sau khi đi chợ mua thức ăn. Luật sư của gia đình vội vã chạy lệnh khẩn trong đêm, xin tòa buộc ICE giữ đứa trẻ tại địa phương và giao lại cho mẹ. Thẩm phán ký lệnh, ghi rõ “thiệt hại không thể khắc phục” nếu giam giữ bé gái, yêu cầu trả em về nhà trước 9 giờ rưỡi tối.
Theo hồ sơ, ICE đưa hai cha con lên chuyến bay xuống Texas lúc 8 giờ 30, trong khi lệnh khẩn của tòa đã được ban hành yêu cầu giữ đứa trẻ lại Minnesota. Sáng hôm sau, trước làn sóng phẫn nộ, phía cơ quan hứa sẽ đưa đứa bé về lại Minnesota. Một em bé hai tuổi trở thành phép thử xem quyền lực có thể lấn qua lằn ranh pháp lý tới mức nào trước khi phải quay lại.
Ở Oregon, một gia đình tỵ nạn Venezuela đưa con gái bảy tuổi vào bệnh viện vì em bị chảy máu mũi không dứt. Họ chưa kịp gặp bác sĩ thì ba chiếc xe không bảng số đã bao vây ở bãi đậu. Cả nhà bị đưa đi ngay tại chỗ, rồi cũng được chở về một nhà giam gần San Antonio, Texas – cùng hệ thống với nơi Liam đang bị giam giữ. Từ khi quy định bảo vệ trường học, bệnh viện, nhà thờ bị bãi bỏ, bãi đậu xe nhà thương cũng thành nơi giăng bẫy.
Trong bốn tháng vừa qua, số người bị giam trong các cơ sở dành cho gia đình – gồm cả người lớn lẫn trẻ em – gần như tăng gấp ba: từ 425 người trong tháng 10 lên 1.304 người trong tháng Giêng, theo số liệu của Bộ An ninh Nội địa.
Một cuộc khảo cứu của tổ chức báo chí The Marshall Project ghi nhận, trong năm 2025 có ít nhất 3.800 người dưới 18 tuổi bị ICE giam giữ, trong đó có 20 trẻ sơ sinh. ProPublica cho biết riêng năm ngoái, có khoảng 600 trẻ em bị bắt từ trong nội địa Hoa Kỳ được chuyển vào hệ thống cơ sở liên bang vốn lập ra để giữ trẻ bị bắt ở biên giới. Con số này còn cao hơn tổng số trẻ bị giam trong suốt bốn năm dưới thời Tổng thống Joe Biden.
Giới luật sư và các nhóm hoạt động cho rằng đó mới chỉ là những trường hợp được ghi nhận. Họ ước tính còn hàng trăm trẻ khác bị ảnh hưởng trong các vụ gia đình bị chia cắt mà chính quyền không thống kê đầy đủ – chẳng hạn cha mẹ bị trục xuất, con cái vẫn nằm trong hệ thống nuôi giữ của liên bang trên đất Mỹ.*
Trở lại học khu của Liam, bà tổng giám thị cho biết đây đã là đứa trẻ thứ tư liên hệ đến các vụ bắt giữ gần đây: hai em mười bảy tuổi, một bé gái mười tuổi bị chặn trên đường tới lớp, và nay tới lượt cậu bé đội nón tai thỏ. Những chiếc ghế trống trong lớp bắt đầu mọc lên như nấm, và trong sân chơi, câu hỏi truyền tai: “Ngày mai sẽ tới phiên ai?”
Người Việt tị nạn cộng sản không xa lạ gì với hình ảnh những chiếc chiếu trống trong buồng giam, mỗi sáng thiếu đi một người sau đêm bị gọi tên. Bây giờ, những chiếc ghế trống trong lớp học là một phiên bản khác của cùng nỗi sợ: ngày hôm nay bạn nó biến mất, ngày mai tới lượt con mình. Nỗi sợ trước một thứ quyền lực muốn gọi tên ai thì gọi – từ trại cải tạo ngày xưa tới sân trường ở Mỹ hôm nay – nghe ra không khác nhau mấy.
Mục Tiêu Là Gieo Nỗi Sợ
Giới chức biện hộ: ICE không nhắm vào trẻ em, chỉ “thi hành luật” đối với người lớn có hồ sơ vi phạm. Nhưng trên mặt đất, người bị còng tay là cha mẹ; còn mục tiêu thực sự là cái lạnh chạy dọc sống lưng những người chứng kiến. Không gì gieo sợ nhanh bằng cảnh một đứa trẻ bị lôi đi trước mắt bạn học, thầy cô, xóm giềng.
Khi một em bé được bảo gõ cửa nhà mình để hỗ trợ việc truy bắt người lớn, đó không còn là “hệ quả phụ”. Đó là một chọn lựa, dựa trên một sự thật thực tế: trẻ con không biết từ chối, không có tiếng nói, không có chỗ trốn.
Những trung tâm giam giữ gia đình ở Texas, nơi các em bị đưa tới, lâu nay đã bị các tổ chức nhân quyền độc lập soi kỹ: từ thực phẩm kém chất lượng, điều kiện sinh hoạt chật chội, chăm sóc y tế thiếu, cho tới sức ép tâm lý nặng. Luật sư và phụ huynh kể lại cảnh các em đập đầu vào tường, tự đánh mình, hoặc bỗng tiểu dầm trở lại dù trước đó đã biết tự lo. Người ta gọi đó là “rối loạn hành vi”; nói cho đúng, đó là tiếng kêu cứu của những tâm hồn non nớt bị nhốt vào nơi mà cả người lớn cũng không chịu nỗi.
Ở trại tù cộng sản Thảo Trường tả, lũ trẻ chơi trò “cai tù” vì chúng chỉ có bấy nhiêu mẫu mực để bắt chước. Trong các trại giam gia đình ở Texas hôm nay, nếu cảnh ấy cứ tiếp diễn, những câu chuyện phía sau hàng rào kẽm gai rồi sẽ biến mất. Khi cha mẹ và chính các em đã bị trục xuất, sẽ không còn ai ở lại để kể “lậu” những gì đã xảy ra.
Quốc gia nào trong khuôn mặt đứa nhỏ?
Bức ảnh Liam – nón tai thỏ, áo ấm mùa đông Minnesota, cặp Spider-Man đeo trễ vai – xé rách lời trấn an quen thuộc rằng bố ráp chỉ nhắm vào “tội phạm nguy hiểm”. Đối diện với một đứa trẻ chưa biết buộc dây giày, mà phải mang súng, bịt mặt, người ta khó mà không nghĩ tới hai chữ hèn nhát.
Những đứa nhỏ ấy không phải là “vấn đề di trú”. Chúng là con của ai đó trong xóm, là học trò ngồi cạnh con chúng ta trong lớp, là bạn chơi chung cầu tuột. Khi chúng bị lôi đi giữa ban ngày, cộng đồng buộc phải nhìn thẳng: người bị ICE bắt không phải bóng ma ở tận biên giới nào đâu – mà là hàng xóm, là bạn, là người bên cạnh.
Đặt cạnh nhau hai cảnh — lũ trẻ trong trại tù cộng sản của Thảo Trường và Liam Ramos trong nhà giam di trú Texas — ranh giới giữa “toàn trị” và “dân chủ” mỏng hơn rào kẽm gai. Ở cả hai nơi, trẻ con đều có thể thành tù nhân không án, không tên.
Chính ở chỗ những thân thể bé nhỏ ấy bị lôi đi, từ trại cải tạo ngày xưa tới trại giam di trú hôm nay, chúng ta buộc phải nhìn lại xem phần nhân tính của một xã hội nằm ở đâu: ở bảng hiệu treo ngoài cổng hay ở cách nó đối xử với những đứa trẻ chưa biết cả khái niệm tự vệ.
Nếu chúng ta im lặng, thì dù mang bảng hiệu gì – cộng sản hay ‘cộng hòa’ – hàng rào kẽm gai nhà trẻ trong trại tù cộng sản hay nhà giam di trú chính quyền Trump cũng chỉ là hai phiên bản của cùng một cái chốt sắt - đóng lại trên tuổi thơ.
Nina HB Lê
Ghi chú:
- “Những Đứa Trẻ Đầu Thai Giữa Hàng Rào”, truyện ngắn trong sách Những Miểng Vụn của Tiểu Thuyết của nhà văn Thảo Trường, xuất bản 2008 tại California.
- CNN, CBS, Star Tribune, MPR News: tường thuật việc ICE bắt giữ bé 5 tuổi Liam Conejo Ramos tại Columbia Heights, Minnesota, ngay trước nhà, sau giờ tan học; Mother Jones, ABC7, MPR News: chi tiết nhân viên ICE bảo Liam gõ cửa nhà mình, dùng em như “bait” (mồi nhử) để xem còn ai trong nhà.
- KSTP 5 Eyewitness News, CNN: hồ sơ tòa liên bang về vụ bé gái 2 tuổi bị đưa đi Texas bất chấp lệnh tòa yêu cầu giữ lại Minnesota và thả bé trước 9:30 tối.
- Yahoo News, OPB, Noticias Noroeste, The Oregonian: vụ gia đình người Venezuela bị ICE bắt trong bãi đậu xe bệnh viện ở Oregon khi đưa con gái 7 tuổi đi khám vì chảy máu mũi.
- Phát biểu của Superintendent Zena Stenvik và các bản tin địa phương về bốn học sinh trong cùng học khu bị ICE bắt trong ít tuần.
- https://www.washingtonpost.com/immigration/2026/02/01/trump-immigration-children-families-detention/?utm_campaign=wp_main&utm_source=bluesky%2Cfacebook%2Cthreads%2Ctwitter&utm_medium=social&fbclid=IwdGRzaAPtzCBjbGNrA-3MDGV4dG4DYWVtAjExAHNydGMGYXBwX2lkDDM1MDY4NTUzMTcyOAABHjEeaYJljWfgbfWqIy6jaavNRz_EWDWGZkTlPDf7-cRf7T7ctgcFFRzj1BBw_aem_S-CJGk0Knpm2FprAqZGkGQ&sfnsn=mo
Gửi ý kiến của bạn
